جامعه ای سالم در گرو معنویت (با تاکید بر نقش زیارت)

جامعه ای سالم در گرو معنویت (با تاکید بر نقش زیارت) shia+muslim                   
امروزه بشر در سایه علم تجربه وبا پیشرفت‌های سریع علمی به این یقین رسیده است که در لایه‌های پنهانی وجودی خویش نیاز به معنویت را به وضوح احساس میکند واین بشر با حرکت بسوی کجروی‌ها در ابعاد مختلف زندگی در واقع وجودی پراز نگرانی،اضطراب و ترس را برای خود بوجود آورده که موجب ایجاد عقده‌های روانی کرده که منشا بسیاری از مشکلات نسل امروز است و ...

 مقدمه


یکی از راههای تامین  سلامت اجتماعی، فراهم سازی محیطی گرم و عاطفی برای برآورده کردن نیازهای گوناگون روانی وجسمانی  است. اگر اجتماع محل عرضه انواع محرک‌های نفسانی باشد و روابط اجتماعی        بر این اساس  استوار شود ذهن انسان‌ها بیشتر برای برآورده کردن خواسته‌های نفسانی بکار می‌افتد سرانجام جامَعه مجموعه ای می‌شود از تی را افزایش می‌دهد و در این مسیر معنویت به فراموشی سپرده می‌شود و ا نسان دراین  منجلاب فروتر خواهد رفت. اما باکمی تعقل می‌توان در یافت که معنویت ضمن آنکه به حیات وزندگی معنا،روح و هدف می‌بخشد انسان را در مسیری از کمال قرار می‌دهد که در هیچ موردی متوقف نمی‌شود واین نوع نگرش ضمن ارائه هدف‌های متعالی و مقدس افرادی فداکار می‌سازد وادمی را نیز از سقوط در دره هولناک پوج گرایی نیهیلیسم نجات می‌دهد به عبارتی معنویت داروی درمان بسیاری از نابسامانی‌ها وبیماری‌های روحی بشر امروز است که حتی مواد مخدر ،پول وعلم تکنولوژی نمی‌تواند برای آن چاره ای بیاندیشد .



بنابراین معنویت آدمی را در پندار، گفتار ورفتار متعادل می‌سازد بطوری که انسان تلاش می‌کند در جهت تامین مصالح همگانی وتضمین خانواده ای سالم بکوشد تا جامعه ای پاک وسعادت بخش ایجاد نماید و هر فرد به حقوق طبیعی و مشروع خود به آسانی دست یابد.


1-تعریف سلامت


سازمان بهداشت جهانی سلامت را به صورت رفاه کامل جسمی، روحی، معنوی و اجتماعی تعریف میکند به گونه ای که شخص با آن بتواند یک زندگی با نشاط و پربار داشته باشد. به عبارت دیگر سلامتی فقط فقدان معلولیت یا بیماری نیست. بر اساس این تعریف سلامت دارای ابعاد مختلفی است که تنها یکی از آنها بعد جسمی است. سلامت روانی و معنوی که شاید در بسیاری اوقات از سلامت جسمی هم مهمتر باشند، دو بعد دیگر سلامت کامل را میسازند.همه اینها یعنی اینکه برای داشتن سلامت کامل باید جسم، روان و روح انسان همگی سالم باشند.


2- مفهوم سلامت معنوی


سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد سلامتی در کنار سلامت جسمی، ذهنی و اجتماعی مطرح شده است. اما هنوز به دلیل عدم اجماع بین المللی در تعریف سال 1948 سلامت معنوی به  سازمان جهانی بهداشت وارد نشده است. با این که در برخی متون، تعاریف معنویت و تدین تفکیک شده اما در مورد همین تعاریف نیز طیف نظرات محققان متفاوت است. دیدگاه معنوی بر روی باورها، نگرش ها، ارزشها و رفتارها تاثیر عمیق داشته و بر روی بیوشیمی و فیزیولوژی بدن تاثیر می‌گذارد. این تاثیر روی فکر و بدن به نام تندرستی معنوی نامیده می‌شود. مطابق بررسی متون دیدگاه معنوی از چهار طریق روی سلامت جسمی، روانی و اجتماعی تاثیر می‌کند:


 


1- رفتارهای بهداشتی: تعهد دینی و معنویت موجب فعال سازی مسئولیت پذیری شخص در زمینه اصول و باورهای مندرج شده در دین می‌شود، که اثرات جسمانی و روانی را نیز به خود اضافه می‌کند. مانند رفتارهای تغذیه ای توصیه شده در ادیان.


2- حمایت اجتماعی: انجام مناسک دینی و معنوی توصیه شده در دین موجب افزایش حمایت اجتماعی شده که مؤلفة اخیر یکی از تعیین کننده‌های اجتماعی سلامت شناخته شده است. دین تعاملات اجتماعی را افزایش داده و حمایت اجتماعی را به عنوان یک منبع ارتقای سلامت فراهم می‌آورد. نقش حمایت اجتماعی در کاهش واکنش پذیری قلبی و عروقی، تسهیل بهبودی پس از حمله قلبی و کاهش سایر عوامل خطر و از جمله کاهش استرس تاثیر مثبت دارد. حمایت اجتماعی با افزایش میزان جان به در بردن از انواع مختلف سرطان رابطه دارد.


 


3- سایکونوروفیزیولوژیک: احساس رضایت ناشی از دیدگاه معنوی از طریق نوروپپتیدهای پیام رسان روی سیستم‌ها و ارگان‌های بدن مانند قلب و عروق، ایمنی و ... تاثیر تقویت کننده دارد.


 


4- اثرات مافوق طبیعی که برای انسان ناشناخته مانده است.


نتیجه این تاثیرات پیشگیری از بیماری، افزایش تحمل بیماری، بهبود سریع‌تر بیماری، کاهش میزان استفاده از خدمات بهداشتی- درمانی است که در تحقیقات مختلف این مسئله نشان داده است


 


1-2  تاثیر معنویت بر سلامت انسان ها


زیست شناسی زمان، دانشی است که به پدیده‌های زیستی و تغییرات آنها متناسب با زمان (شب، روز، ماه وسال) می‌پردازد. این دانش در رابطه با تغییرات زیستی و ارتباط آن با زمان است. در خصوص شعایر، یکی از متغیرها این است که این شعایر باید در زمان خاصی انجام گیرند؛ برای نمونه، نماز دارای اوقات برگزاری مشخصی است. امروزه مشخص شده است که ترشح بسیاری از هورمون ها، دوره‌ای و متناوب است؛ یعنی برای مثال، در طول یک شبانه روز، به صورت یکنواخت ترشح نمی‌شوند؛ بلکه بعضی از هورمون‌ها بیشتر در ساعت‌های اولیة شب و در نیمه شب، و برخی نیز در فاصلة بین طلوع فجر و طلوع خورشید صبحگاهی ترشح می‌شوند.


باپیشرفت علم مشخص شده است که استراحت و خواب در ساعت‌های اولیة تاریکی پس از وقت نماز عشا، در مقایسه با ساعت‌های پایانی شب، برای تقویت قوای جسمانی و روحی، وترمیم و بازسازی در بدن «انابولیسم»بسیار مؤثر است. در این ساعت‌ها هورمون رشد در خون، به بالاترین میزان می‌رسد. سفارش اسلام به خواب اول شب و بیداری ساعات پایانی شب و تأکید بر بیدار ماندن به هنگام بین الطلوعین – فاصلة بین طلوع سپیدة صبح و طلوع خورشید که زمان عبادت و هم زمان مقارن با افزایش هورمون‌های استرس زا کورتیزول، آدرنالین و گلوکو کورتیکوئیدها  است یک توصیه و راهبرد بسیار مفید برای سلامت جسمی – روانی است .


شواهد و مشاهدات علمی نشان داده است که انسان در تمام ساعات شبانه روز انسان دارای ساعت‌های زیستی یا نظم طبیعی است. در صورتی که روال زندگی و برنامة کاری، باهم هماهنگ باشند، حفاظت، سلامتی و طول زندگی انسان افزایش می‌یابد.گروهی از روان پزشکان دانشکدة علوم پزشکی علامه اقبال لا هوری در پاکستان، در سال 1985 م به این نتیجه رسیده‌اند که درمان افسردگی با نماز و تهجد، نافله و ذکر آیات قرآنی، در گروه مطالعه تا 78./. درصد مؤثر بوده است؛ در مقابل، در گروه شاهد که شب بیدار بودند، پانزده درصد بهبودی نشان داده‌اند. تحقیق دکتر محمد اظهر از مالزی نیز نتایج مشابهی را نشان داده است. همچنین، روان پزشکان در این امر همگی معتقدند که مرگ و میر کسانی که تعداد نزدیکان آنان محدود بوده، تا سه برابر، بیش از کسانی است که با دوستان خود در تماس مستمر و همیشگی بوده ند.


طبق بررسی‌های حسین اکبر (1377)، نماز جماعت و رفتن به مسجد، امکان تماس مستمر با افراد هم عقیده و روابط اجتماعی را فراهم می‌کند. خاتونی (1376) دریافته است که شنیدن آوای قرآن باعث کاهش اضطراب بیماران قلبی می‌شود. همچنین، رمضانی (1380) در بررسی وضعیت روانی و مذهبی افراد مبتلا به ویروس ایدز دریافت که در طول مدت مطالعة باورهای دینی و اعتقادی افراد، هم گام با آن، سیر بیماری دست خوش تغییر شده است؛ بنابراین، نتیجه می‌گیرد که با استفاده از درمان‌های روان شناختی همراه با شیوه‌های مبتنی بر اعتقادات و باورهای مذهبی، دردهای روحی و روانی به طور مؤثرتری در افراد مبتلا، کاهش یافته و زمینة پیشگیری از گسترش و انتقال ویروس به سایر افراد، در آنها تقویت می‌شود.


برگین  (1991) معتقد است که اندیشة مذهبی، به دلایل زیر، تأثیرات مثبت و پیامدهای مناسب بر وضعیت روان شناختی افراد دارد:


1.مذهب معنایی برای زندگی فراهم می‌سازد (چیزی که بتوان برای آن زیست و برای آن مرد)؛


2. امید و خوش بینی را فراهم می‌آورد؛


3. به افراد مذهبی، احساس کنترل توسط خداوند را می‌دهد که احساس عدم کنترل شخص را جبران می‌کند؛


4. راه و روش زندگی بهتر را برای فرد فراهم می‌آورد؛


5. هنجارهای مثبت اجتماعی ایجاد می‌کند که خود، حمایت‌های اجتماعی را برمی‌انگیزند.


3-  رفتارهای مذهبی


رفتارها یا اعمال مذهبی یکی از مهمترین مواردی است تاثیر آن در سلامت جسم روح انسان غیر قابل وصف  است . از جمله این رفتارها را می‌توان :نماز ،روزه، حج، دعا و زیارت و...را نام برد.که پرداختن به هر کدام زمانی  بی نهایت وعمری به درازای عمر نوح می‌خواهد که هر کدام از این موارد را توضیح وتشریح کند،اما در این مقاله به موضوع زیارت  اشاره می‌کنیم و تاثیر آن را بر جسم روح انسان را بررسی می‌کنیم.


انسانی که بعد از کار وتلاش فراوان چند صباحی برای دل خود از کار تلاش دست می‌کشد و عازم سفری می‌شود که شاید بتواند آیینه جسم روح خود را در این سفر از غبار هر چه آلودگی بشوید وآیینه جلا داده خویش را  با آرامش عطا داده شده از این زیارت دوباره بکار بندد.


1- 3  تعریف زیارت


زیارت در لغت ، به مشاهد متبرک و بقعه‌ها رفتن و دعایی که به عنوان تشرف باطنی برای امام‌ها و امامزاده‌ها و اولیای خدا خوانند ، بکار برده می‌شود . زیارت به حج و مسافرت به مشاهد متبرک و کسب فیض از قبور منور ائمه هدی علیهم السلام نیز معنی شده است . البته زیارت ، سفر و بازدید از اماکن و شخصیت‌ها در ملل و فرهنگ‌های مختلف نیز وجود دارد و به دیدار و ملاقات پادشاهان و بزرگان رفتن نیز زیارت خوانده شده است .


همچنین دهخدا در لغت نامه خود زیارتکده را به معنی مزار و و زیارتگاه تعریف کرده است .


2-3  برخی از آثار زیارت


در ادامه بحث به آثار و برکات زیارت ، به طور مختصر اشاره می‌شود :


الف ) مأجور بودن زایر : در کتب معتبر روایی ، برای زیارت قبور ائمه علیهم السلام ثواب وحسنه بسیار وارد شده است ، به طوری که موجب تعجب انسان می‌شود . اما نباید عظمت و جایگاه آن پیشوایان و مقربان درگاه الهی و نیز خزینه‌های تمام نشدنی و نامحدود حضرت احدیت فراموش شود


ب ) تلطیف عواطف و صیقل یافتن باطن و قلب زایر از تمایلات پست نفسانی .


ج ) ایجاد و رشد خصایل و فضایل مثبت شخصیتی در زایر .


3-3  فلسفه زیارت


برای عمل ارزشمند زیارت در منابع دینی ، فلسفه و آدابی ذکر شده است . مستحب است زایر قبل از تشرف به بقاع متبرک آنها را انجام دهد . وقتی این مقدمات بجا آمد و با جامه ای پاک و بدنی طاهر ، با قدم‌های کوتاه ، خود را نزدیک حرم مطهر کرده و تمام توجه خود را به ساحت مقدس و مقام والای امام معصوم نماید که این مکان محل رفت و آمد ملائکه مقرب خداست . سپس اذن دخول بخواند و وارد حرم نورانی بشود . ( 2 )


با مراجعه به منابع و محتوای زیارتنامه‌ها دلایلی را برای زیارت و دعا می‌توان عنوان کرد که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود .


    تقویت روحیه عبادت و بندگی در انسان .


    آشنایی مؤمنان و پیروان با راه و اهداف آن بزرگواران .


     زنده ماندن نام ائمه اطهار  علیهم السلام .


     نمایش قدرت و عظمت مسلمانان .


     آشنایی با طاغوت و طاغوتیان و اصحاب ظلم و مستکبران و بیزاری از آنها .


    ترویج روحیه وحدت ، اخوت و برادری در جامعه اسلامی .


    ظلم ستیزی در بین مردم و تن ندادن به حکومت طاغوت‌های زمان .


     ترویج ارزش‌های معنوی در جامعه .


4-3  نقش زیارت در بهداشت روانی


زیارت یکی از اعمال و مناسک دینی است و به عنوان یک تجربه فردی در ارتباط با خداوند تلقی شده و در دین توحیدی اسلام جایگاه ویژه ای دارد . با بررسی ادبیات پژوهشی موجود درمی یابیم که رفتارهای دینی مثل زیارت و عبادت در نزد مسلمانان به عنوان یک ارزش محسوب شده و بر انجام آنها تأکید می‌شود .


 در بحث  زیارت، فرد با حضور در مکان مشخصی نسبت به صاحب آن مکان یا خود مکان که تشخص یافته ،


عرض ارادت نموده و به طرح مسایل و مشکلات خود و اجتماع با پروردگار می‌پردازد و در آن مکان مقدس با واسطه قرار دادن آن صاحب شأن و منزلت ، آرزوهای خود را تعقیب می‌کند . زایر در حین زیارت با نزدیک کردن خود به پروردگار ، احساس آرامش درونی کرده و تخلیه هیجانی انجام می‌دهد . این امر نیز نهایتاً به سلامت روانی فرد کمک می‌کند . پارگامنت و ماتون ( 1992 ) نیز دریافتند که انجام اعمال دینی ، مثل زیارت و عبادت باعث کاهش عصبانیت و اضطراب می‌گردد . ونیس و ونیتراب ( 1995 ) در پژوهشی بر روی 400 آزمودنی به این نتیجه رسیدند که شرکت افراد در مراسم دینی از قبیل زیارت و عبادت ، با کاهش اختلالات روانیِ شرکت کنندگان نسبت به سایر افراد همراه است .


پهلوانی و دولتشاهی ( 1379 ) در پژوهشی به بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روانی افراد پرداخته و دریافته‌های خود همبستگی خطی مثبت بین زیارت دینی و سلامت روانی گزارش کردند . بر اساس یافته‌های این پژوهش ، به جز علایم جسمانی ، زیارت در کاهش اضطراب ، افسردگی و سازگاری اجتماعی تأثیر مثبتی داشته است . یعنی زیارت دینی باعث بهبود علایم افسردگی ، اضطراب و سازگاری اجتماعی افراد شده است .


بر مبنای یافته‌های این پژوهش می‌توان اظهار داشت : افرادی که عازم سفر زیارتی هستند در مقایسه با افراد گروه سیاحتی ، هم قبل از سفر از سلامت روانی بالاتری برخوردار بوده اند و هم این که سفر زیارتی در مقایسه با سفر سیاحتی باعث بهبودی و افزایش سلامت روانی افراد زایر شده است . این یافته‌ها که زیارت ، سلامت روانی افراد را به طور معناداری افزایش داده ، به ویژه با کاهش اضطراب و افسردگی و با افزایش سازگاری اجتماعی به بهداشت روانی افراد کمک کرده است


نتیجه گیری


در این بررسی اجمالی تلاش شده است تا با مروری کوتاه، مبانی نظری و تحقیقی موجود، دربارة تأثیر معنویت (دعا، نیایش، زیارت و...) بر بهداشت روانی بررسی شود:


1. عقیده براین است که یکی از راه‌های اساسی و پر اهمیت که بشر می‌تواند به کمک آن از ابتلا به بیماری‌های جسمی، روانی و اجتماعی پیشگیری کند، دعا، نیایش و نماز به بارگاه حق تعالی است. با کمک گرفتن از دین، نماز و نیایش، انسان به منبع بی پایان قدرت الهی وابسته شده و احساس اعتماد به نفس کرده، آغاز به فعالیت می‌کندوهرگزناامیدی رابه خودراه نمی‌دهد.


2. سیستم قشری – نباتی یک سیستم مغزی است که از طریق آن، می‌توان تأثیرات مطلوب شعایر دینی را تبیین کرد. توسل به امامان، دعا، نماز، و زیارت،ابتدا توسط قشر مغز دریافت می‌شوند و با توجه نیت و قصد نیروبخشی و افزایش توانایی، در برابر فشار روانی یا بیماری مقاومت نشان دهد. سلول‌های دفاعی بدن، از سیستم‌های مختلف ترشح می‌شوند وهریک از آنها، فعالیت خود را در اعضای مختلف انجام می‌دهند؛


3. با توجه به بررسی‌های انجام شده در مسائل دینی و علمی، می‌توان گفت که برای انجام پژوهش‌های دینی و علمی، می‌توان پیش فرض‌های لازم را از احادیث، روایات و آیات قرآنی برگرفت و براساس آنها، فرضیه‌های علمی تدوین و سپس به مرحلة آزمایش گذشته شوند؛ بنابراین، می‌توان براساس پیش فرض‌های دینی، علمی را بنا نهاد؛ چراکه در دین، در زمینة تأثیرات مثبت و مضر بسیاری از یافته‌های نوین علمی، مطالبی نهفته بود که با پیشرفت علم و فنّاوری، بیشتر آنها تأیید شده‌اند.


منابع


1- دیوید فونتانا، مترجم: ا.ساوار، نام کتاب: روانشناسی دین و معنویت، ناشر: ادیان و مذاهب


2- پایگاه اطلاع رسانی پزشکی ایران سلامت


3-مقاله انسان، دین ومعنویت نوین، پدیدآورنده محمدرضا جهانگیرزاده، برگرفته ازسایت


4-دکتر محمد مهدی قاسمی،روانپزشک،روزنامه سلامت


 

    نویسنده :محسن رحمانی واسوکلایی 



 

نظرات

فقط اعضای سایت قادر به استفاده از بخش نظرات هستند.